Buty do chodzenia po górach: Jak dobrać, porównać i uniknąć najgorszych błędów przy zakupie

Jakie buty w góry wybrać - podstawy dopasowania do terenu i pory roku

AITekst opracowany z wykorzystaniem sztucznej inteligencji. Zasady i ograniczenia

Uniwersalne obuwie trekkingowe nie istnieje - każdy typ butów górskich został zaprojektowany z myślą o określonych warunkach terenowych i pogodowych. W praktyce oznacza to, że nie ma jednego rozwiązania, które sprawdzi się we wszystkich sytuacjach. Wybór odpowiedniego modelu zależy od trzech kluczowych czynników: stopnia trudności trasy, pory roku oraz charakterystyki terenu. Istotne jest także dopasowanie do obciążenia plecakowego - lekkie buty wytrzymają dłużej, gdy nosimy większy zestaw sprzętu.

Buty w GÓRY Jakie wybrać? #buty

W branży turystycznej rozróżnia się cztery podstawowe typy butów górskich. Wysokie buty górskie z membraną GORE-TEX, takie jak model SALOMON EXAMOTION GTX GORE-TEX w przedziale cenowym 439,20-599,00 zł, oferują pełną ochronę stawu skokowego i kostki oraz szczelną izolację przed warunkami atmosferycznymi. Półbuty trekkingowe, jak TSAVO Low Black w cenie 399,00 zł, są lżejsze i lepiej wentylują się, co czyni je optymalnymi dla lekkich plecaków na niskich partiach górskich. Niskie buty trekkingowe łączą w sobie wygodę codziennej mody z przyzwoitą przyczepnością, a buty podejściowe z climbing zone w cenie 599,00 zł, posiadają zaawansowane podeszwy umożliwiające precyzyjne ruchy na kamienistym podłożu.

Wybór butów zależy również od pory roku. Latem dominują lekkie modele z oddychającymi cholewkami i bez membrany, które zapewniają lepszą cyrkulację powietrza i nie przegrzewają stóp w upale. Na przykład, podeszwa Vibram XS TREK zapewnia doskonałą przyczepność i wytrzymałość na mokrych i suchych nawierzchniach, co czyni ją niezastąpioną w każdych warunkach. Buty zimowe górskie charakteryzują się masywną konstrukcją, warstwą izolacji termicznej oraz głębokimi otworami na podeszwie do odprowadzania wody - są niezbędne na zimowe wyprawy w góry. Jak wskazuje fakt, masywne modele są idealne na zimowe wyprawy w góry, a lekkie półbuty okazują się niezastąpione podczas wędrówek po nisko położonych terenach.

Buty trekkingowe, górskie czy outdoorowe przeznaczone są do wędrówek różnym poziomem trudności i na zróżnicowanym, często wymagającym terenie. Trzy kluczowe kryteria wyboru to: charakterystyka terenu, warunki pogodowe i obciążenie plecakowe. Na wysokie partie górskie wybiera się buty z podwójnym językiem i wytrzymałą cholewką górską zgodną z normą ISO 11088, które zapewniają ochronę kostki oraz kontrolę nad potem. Dla lekkich wędrówek na nizinach i w okolicznych lokalizacjach wystarczą niskie buty z lepszą oddychalnością i podeszwą ze śródpodeszwą EVA, która zapewnia dodatkową amortyzację każdego kroku.

Warto przy zakupie butów w góry zawsze przymierzyć je w godzinach popołudniowych, kiedy stopy są już lekko poszerzone - to pozwala uniknąć sytuacji, gdy buty będą ciasne po powrocie do domu. Wysokie buty górskie chronią staw skokowy i kostkę, co czyni je decydującym wyborem dla osób z problemami ze stawem skokowym. Dla osób planujących długotrwałe wyprawy w trudnych warunkach kluczowe są modele z podeszwą Vibram XS TREK oraz solidnym systemem wiązania.

1. Pomiar stopki na zmęczonej nodze
2. Test chodu w sklepie po 10 minutach
3. Sprawdzenie przyczepności podeszwy
4. Weryfikacja szczelności wiązania
5. Ocena wentylacji
6. Testowanie cholewki podczas zginania
7. Sprawdzenie wyściółki
8. Weryfikacja izolacji termicznej
9. Testowanie podeszwy na kamieniach
10. Sprawdzenie dodatkowych uchwytów
11. Ocena wagi
12. Testowanie w domu przed pierwszą wyprawą

Skóra czy syntetyk - jak wybrać materiał wnętrza i podeszwy dla swoich potrzeb

Wybór odpowiedniego materiału dla wnętrza butów trekkingowych w góry to podstawa komfortu i wytrzymałości na długich wyprawach. Istnieją dwie główne kategorie - buty z naturalnej skóry oraz te z materiałów syntetycznych, a ich różnice mają istotny wpływ na codzienne noszenie.

Buty skórzane zwykle są cięższe niż te pokryte materiałem syntetycznym. Średnia waga buta skórzanego waha się w przedziale 850-950 g na jednego buta, podczas gdy wersja z syntetykiem nie przekracza 750 g. Skóra nadaje masywności obuwiu i jest stosowana na najbardziej wymagających wyprawach, gdzie potrzeba trwałości przy ekstremalnych warunkach. Syntetyk może być nawet wygodniejszy, bo będzie mniej ważył i często lepiej współpracował z membranami, co czyni go idealnym wyborem na lekkie wędrówki.

Wiosenna i letnia wędrówka wymaga równowagi między przewiewnością a ochroną. Buty z wstawkami ze skóry i z tkaniny oraz skóry z łączonymi materiałami wybiera się właśnie na okres wiosenno-letni. Model SOIRA Low STX AW25 w wersji z Cordurą DuPont, dostępny za 391,20 zł, stanowi doskonały przykład takiego rozwiązania - łączy wygodę z wytrzymałością, a cena po rabacie 20% odzwierciedla jego wartość.

Gdy planujesz długie trasy z minimalnym plecakiem, Cordura DuPont staje się niezwykle ważnym materiałem. Tkanina o podwójnej warstwie zapewnia niezwykłą wytrzymałość przy minimalnej wadze - charakterystyczny parametr to 100000 cykli zginania, co oznacza wydłużoną żywotność butów. To rozwiązanie sprawdza się w butach do chodzenia po górach, gdzie potrzeba wytrzymałości przy jednoczesnym ograniczeniu obciążenia.

Podeszwa Vibram XS TREK stanowi fundament każdego solidnego buta trekkingowego w góry. Ta konstrukcja gwarantuje przyczepność na mokrej nawierzchni, co czyni ją niezwykle wartą cechą w warunkach górskich. Grubość 5,5 mm zapewnia doskonałą równowagę między elastycznością a ochroną stopy, a jednocześnie utrzymuje odpowiednią amortyzację.

Podeszwa skutecznie amortyzuje pracę mięśni czy ścięgien, zwłaszcza przy obciążeniu, co przekłada się na zmniejszenie zmęczenia przy długotrwałych marszach. Odpowiednio wyprofilowana konstrukcja może wpływać korzystnie na redukcję wad postawy takich jak płaskostopie. BETTE Mid STX Lemon, z podeszwą Vibram XS TREK, dostępny za 439,20 zł, ilustruje tę kombinację - cena po rabacie 20% odzwierciedla wysoką jakość.

Jak testować przyczepność podeszwy w sklepie?

Testuj podeszwy w sklepie stukając buty o podłogę - prawdziwa przyczepność czujesz przy bezpośrednim kontakcie z podłożem. Nie polegaj wyłącznie na opisach producenta, bo rzeczywiste działanie podeszwy może się różnić od reklamowych obietnic.

Czy warto inwestować w buty z wymienną wkładką?

Rozważ zakup butów z wymienną wkładką - to pozwoli dostosować amortyzację do konkretnej trasy i długości wędrówki. Taka konfiguracja zwiększa wszechstronność obuwia, szczególnie gdy warunki górskie zmieniają się podczas dłuższej wyprawy.

Wybór między skórą a syntetykiem to nie tylko kwestia wagi, ale przede wszystkim dopasowanie do planowanych warunków i własnych potrzeb. Uniwersalne obuwie trekkingowe nie istnieje - dobór zależy od charakteru trasy, pory roku oraz indywidualnych wymagań odnośnie komfortu i ochrony.

WAGA BUTÓW W STOSUNKU DO MATERIAŁU [GRAMY]

Membrany w butach górskich - kiedy GORE-TEX i Supratex są niezbędne, a kiedy szkodzą

Membrany w obuwiu górskim działają dzięki niezwykle drobnej strukturze, której faktura jest 700 razy większa od cząsteczki pary wodnej. To właśnie dzięki temu rozmiarowi powietrzne porowate membrany przepuszczają pary wodne wydzielane przez ciało, jednocześnie blokując krople wody z zewnątrz. Norma ISO 6332 definiuje testy przemakalności, które potwierdzają skuteczność takiego rozwiązania w warunkach ekstremalnych. Jednak ta sama właściwość, która chroni przed deszczem, może utrudniać odprowadzanie wilgoci w wysokich temperaturach, gdzie para wodna gromadzi się szybciej.

W warunkach zimowych, gdy temperatura spada poniżej zera i buty mocno przemakają od śniegu, rozwiązania z membraną okazują się decydujące. Masywne modele z dodatkową izolacją i nieprzemakalną konstrukcją zapewniają ochronę stóp przed zimnem i wilgocią, co jest fundamentalne dla bezpieczeństwa w górach. W umiarkowanych temperaturach, gdy pada deszcz, ale nie ma ryzyka mrozu, membrany GORE-TEX i podobne materiały zapewniają nieprzemakalność a oddychalność butów w góry w sposób kompromisowy - chroniące, ale nie całkowicie zamykające termoregulację. W takich warunkach różnica temperatury między powierzchnią a powietrzem a 15°C w cieniu może spowodować skurczenie się pary wodnej, co z kolei wpływa na komfort noszenia.

W upalne dni, gdy temperatury przekraczają 20-25°C, buty z membraną nie sprawdzą się w upalne dni, ponieważ zmniejsza się skuteczność odprowadzania pary wodnej. Para wydzielana przez stopy gromadzi się wewnątrz buta, a membrana, choć dopuszcza jej wymianę z powietrzem, nie nadąża za jej ilością. W rezultacie dochodzi do przemoczenia we wnętrzu, co zwiększa ryzyko otarć i dyskomfortu. Dla wędrówek w górach w lecie, gdy temperatury przekraczają 20°C, rozważ buty bez membrany z dobrą impregnacją - zapewnią one lepszą wentylację i niższe ryzyko przegrzania stóp.

Alternatywą dla membran są buty z impregnacją, które często okazują się lepszym wyborem w cieplejsze dni. Bez membrany oddychalność będzie większa, a dzięki dokładnej i regularnej impregnacji można zachować pewien stopień nieprzemakalności. Środki impregnacyjne typu DWR (Durable Water Repellent) tworzą na powierzchni skóry lub materiału cienką warstwę, która odbija krople wody. Przykładaj impregnację co 3-4 miesiące przy intensywnym użytkowaniu, aby utrzymać skuteczność ochrony. Warto dodać, że uniwersalne obuwie trekkingowe nie istnieje - wybór zależy od konkretnego terenu i pory roku.

Lekkie półbuty okazują się niezastąpione podczas wędrówek po nisko położonych terenach, gdzie przewiewność jest kluczowa. W takich warunkach ryzyko przemoczenia jest mniejsze, a komfort umożliwia stały przepływ powietrza. W przeciwieństwie do tego, w warunkach zmiennej pogody (deszcz + słońce) buty z membraną GORE-TEX są optymalnym wyborem - zapewniają nieprzemakalność przy jednoczesnym ograniczonym przepływie powietrza. Regularna wymiana wkładek i kontrola szczelności połączeń buta z membraną zapobiega utracie efektywności izolacji wodnej, dlatego też istotny jest dbanie o stan techniczny obuwia.

Impregnacja zamiast membrany zachowuje wentylowanie, co czyni takie buty idealnym rozwiązaniem dla letnich wędrówek w górach. Gdy temperatura otoczenia rośnie, para wodna z ciała szybciej odparowuje, a nie gromadzi się w bucie. Ta właściwość przydaje się szczególnie na długich trasach, gdzie każdy kilogram i każdy stopień komfortu mają znaczenie. W warunkach, gdy temperatura spada, a wilgoć jest stałym czynnikiem, membrany okazują się nieocenionym wsparciem.

Jakie buty wybrać na zimowy trekking w górach?

Na zimowy trekking w górach niezbędne są buty z wysoką membraną, dodatkową izolacją termiczną i solidną podeszwą z dobrą przyczepnością. Modele te zapewniają ochronę przed zimnem, wilgocią i śniegiem, co jest fundamentalne dla bezpieczeństwa w ekstremalnych warunkach.

Czy buty z membraną nadają się na upalne dni w górach?

Nie, buty z membraną mogą sprawiać dyskomfort na upalne dni, gdy para wodna gromadzi się szybciej wewnątrz. W takich warunkach lepszym rozwiązaniem są buty bez membrany z dobrą impregnacją, które zapewniają lepszą wentylację i niższe ryzyko przegrzania stóp.

Kiedy warto zastosować impregnację zamiast membrany?

Impregnacja zamiast membrany zachowuje wentylowanie, co czyni takie buty idealnym rozwiązaniem dla letnich wędrówek w górach. Gdy temperatura otoczenia rośnie, para wodna z ciała szybciej odparowuje, a nie gromadzi się w bucie. Ta właściwość przydaje się szczególnie na długich trasach, gdzie każdy kilogram i każdy stopień komfortu mają znaczenie.

Jak dbać o nieprzemakalność butów z membraną?

Regularna wymiana wkładek i kontrola szczelności połączeń buta z membraną zapobiega utracie efektywności izolacji wodnej. Warto również utrzymywać buty w czystości, unikając intensywnego mycia detergentami, które mogą uszkodzić powierzchnię membrany. Przykładaj impregnację co 3-4 miesiące przy intensywnym użytkowaniu.

Wysokość cholewki a poziom ochrony - kiedy wybrać buty wysokie, a kiedy niskie

Wybór odpowiedniej wysokości cholewki to jeden z pierwszych i najistotniejszych kroków przy dopasowywaniu butów trekkingowych do konkretnej trasy. Uniwersalne obuwie nie istnieje - każdy profil buta odpowiada innym warunkom terenowym, obciążeniu plecaka i ryzyku urazów.

Tabela prezentuje kluczowe różnice między tymi dwoma kategoriami obuwia. Wysokie buty trekkingowe wyprzedzają niskie w ochronie kostki oraz stabilizacji przy ciężkim plecaku, co czyni je fundamentalnym wyborem na trudniejsze trasy. Natomiast niskie buty trekkingowe przewyższają konkurencję pod względem szybkości marszu i oddychalności, szczególnie w cieplejszych warunkach.

Wysokość cholewki jako element ochronny

Wysokie buty trekkingowe są obowiązkowym wyborem na wyprawę w wysokie partie gór. Wysoka cholewka zapewnia dodatkowe bezpieczeństwo kostki i ścięgien, a staw skokowy w wysokich butach jest znacznie mniej podatny na skręcenia i inne urazy. Cholewka zabezpiecza stopę przed błotem, śniegiem i wilgocią - szczególnie istotną cechę przy wędrówkach w zmiennych warunkach pogodowych. Masywne modele z membraną GORE-TEX stanowią optymalne rozwiązanie na zimowe wyprawy w góry, gdzie dodatkowa warstwa ochronna może ratować przed urazami i odmrożeniem.

Kiedy warto rozważyć niskie buty trekkingowe

Niskie buty trekkingowe zapewniają większą swobodę podczas marszu i pozwalają poruszać się szybciej. Są one przeznaczone przede wszystkim do wędrówek po równinach, ale w niższych partiach gór są równie wygodne. Lekki półbut okazuje się niezastąpione podczas wędrówek po nisko położonych terenach, gdzie ceni się komfort i dynamikę ruchu. Generalnie obuwie górskie z niską cholewką pozwala na zachowanie szybkiego tempa, gwarantuje nieco mniejsze zmęczenie i zapewnia większą oddychalność.

Niektórzy mogą zastanawiać się, czy niskie buty nie narażają na większe ryzyko urazów. Niskie buty nie chronią tak stawu skokowego, dlatego podczas wędrówki kamyczki i pył będą czasem wpadać do środka - lepiej wybrać buty z odpowiednim profilem podeszwy i solidną podeszwą. Dla osób z lekkim plecakiem rekomenduje się niskie buty trekkingowe - zapewniają one lepszą oddychalność i szybciej poruszają się na szlaku.

Błędy przy zakupie butów w góry - jak uniknąć kosztownych pomyłek

Wybór butów do chodzenia po górach to decydujący krok, który bezpośrednio wpływa na komfort i bezpieczeństwo wędrówki. Większość osób popełnia istotne błędy, które po półroczu intensywnego użytkowania okazują się kosztowne. Przede wszystkim, myślenie o uniwersalnych butach trekkingowych prowadzi do rozczarowań.

Masywne modele są idealne na zimowe wyprawy w góry, lekkie półbuty okazują się niezastąpione podczas wędrówek po nisko położonych terenach. SALOMON EXAMOTION GTX GORE-TEX stanowi doskonały przykład obuwia przeznaczonego do ekstremalnych warunków, gdzie ochrona kostki i nieprzemakalność są priorytetem. Dla nizin natomiast lepsze będą modele trailowe, które oferują lepszą wentylację i lżejszą konstrukcję.

Stopy podczas marszu zawsze puchną i zwiększają swój rozmiar. Pomiar w godzinach porannych, gdy stopy są wypoczęte i mniejsze, prowadzi do późniejszych problemów z uciskiem. Właśnie dlatego obuwie trekkingowe powinno się mierzyć zawsze na zmęczonej stopie, a unikanie zakupu w tych samych porach dnia stanowi istotną zaletę.

Buty trekkingowe najbezpieczniej przymierzać w stacjonarnym sklepie turystycznym, gdzie można od razu zwrócić lub wymienić na inny rozmiar w razie potrzeby. Przy przymierzaniu zabierz ze sobą własne codzienne skarpetki - to pozwoli ocenić, czy buty nie będą zbyt ciasne w trakcie długiej wędrówki będą komfortowe. Dla osób z problemami ze stawem skokowym rozważ buty wysokie z podwójnym językiem, które zapewniają dodatkową ochronę kostki.

Test chodu w sklepie to praktyczny sposób weryfikacji dopasowania - przejdź minimum 100 metrów w swoich skarpetkach. Dopasowanie butów trekkingowych zapewnia komfort przez cały dzień, a wiązanie butów dopasowuje się do terenu i kształtu stopy. Dla osób podatnych na odciski na pięcie wiązanie chirurgiczne jest polecane, natomiast osoby z wąskimi stopami powinny zwrócić uwagę na systemy wiązania typu "lock lacing".

Wybór pomiędzy różnymi typami butów trekkingowych zależy głównie od przeznaczenia wyprawy. Buty z membraną GORE-TEX utrzymują idealny poziom ciepła i wilgoci, ale w upalne dni mogą sprawić, że stopy będą przegrzewać się. Półbuty trafiają na niskie szlaki, gdzie lekkość i wentylacja są ważniejsze niż pełna ochrona kostki. Dla osób szukających najlepszych butów w góry warto rozważyć modele z technologią Vibram XS TREK, która zapewnia doskonałą przyczepność nawet na mokrych powierzchniach.

Przed podjęciem decyzji o zakupie warto przejść przez 12-punktową checklistę. Pomiar rozmiaru na zmęczonej stopie - stopy puchną podczas marszu i zwiększają swój rozmiar - to pierwszy krok. Następnie przymierzanie z własnymi skarpetkami pozwala ocenić, czy buty będą komfortowe podczas długotrwałego noszenia. Test chodu w sklepie - przejdź minimum 100 metrów - potwierdza, że dopasowanie butów trekkingowych zapewnia komfort przez cały dzień.

1. Pomiar rozmiaru na zmęczonej stopie - stopy puchną podczas marszu i zwiększają swój rozmiar
2. Przymierzanie z własnymi skarpetkami - inwestuj w dobre buty dla komfortu i bezpieczeństwa na szlaku
3. Test chodu w sklepie - przejdź minimum 100 metrów, by zweryfikować dopasowanie
4. Wiązanie butów - chirurgiczne dla odcisków, stabilizujące dla wąskich stóp
5. Rodzaj terenu - półbuty na nizinach, wysokie buty na góry
6. pora roku - syntetyk wiosenno-letni, skóra zimą
7. Wysokość cholewki - podwójny język dla ochrony przed wodą i mrozem
8. Podeszwa Vibram XS TREK zapewnia doskonałą przyczepność
9. Membrana GORE-TEX - 700 razy większa porowatość niż cząsteczka pary wodnej
10. Materiały - skóra cięższa, syntetyk lżejszy i lepiej współpracuje z membranami
11. Śródpodeszwa z pianki EVA - dodatkowa amortyzacja
12. Ceny w przedziale 183,20-599,00 zł - średnia cena 403,5 zł

CENY MODELI BUTÓW TREKKINGOWYCH [ZŁ]

FAQ - najczęściej zadawane pytania o buty do gór

W sekcji FAQ omawiamy najważniejsze aspekty związane z wyborem i pielęgnacją obuwia górskiego, które często powodują problemy użytkowników. Każde pytanie zawiera praktyczne wskazówki oraz konkretne modele butów z aktualnych ofert.

Jak dobrać rozmiar butów trekkingowych?

Rozmiar butów trekkingowych należy dopasowywać na zmęczonej stopce po całym dniu stania lub biegania. Wymagane jest przymierzanie w skarpetach używanych podczas wędrówek, aby odróżnić ewentualne podbicie i ucisk. Dla osób z podbiciem powodującym odcisk na pięcie zaleca się technikę wiązania okienkiem, natomiast przy ucisku na palce - ulżyć paluchowi. Osoby z wąskimi stopami powinny zastosować stabilizujące wiązanie. Buty trekkingowe najbezpieczniej przymierzać w stacjonarnym sklepie turystycznym.

Czy warto kupić buty z membraną na upalne dni?

Buty trekkingowe z membraną GORE-TEX nie są optymalne na upalne dni, gdyż ograniczają wentylację i utrudniają odprowadzanie pary wodnej. Bezmembranowe modele zapewniają lepszą cyrkulację powietrza, a przy regularnej impregnacji zachowują pewien poziom nieprzemakalności. Membrany GORE-TEX charakteryzują się porowatą strukturą, której faktura jest 700 razy większa od cząsteczki pary wodnej, gwarantującą komfortową ochronę stóp w trudnych warunkach.

Jakie buty wybrać na pierwszą wędrówkę?

Nie istnieją uniwersalne buty dla wszystkich warunków górskich - dobór zależy od konkretnego terenu i pory roku. Dla początkujących poleca się modele w przedziale cenowym 300-500 zł z dobrą amortyzacją. Z aktualnej oferty najkorzystniejszy wybór to GIZO Black WL26 za 183,20 zł (rabat 20%), natomiast KADAM Mid STX AW25 Red/Grey kosztuje 599,00 zł. Dobrymi opcjami dla początkujących są BETTE Mid STX Lemon, MOKO MID Charcoal oraz TSAVO Low Black.

Czy buty trekkingowe nadają się na bieganie po szlaku?

Specjalistyczne buty trekkingowe dostępne są w wersjach dedykowanych bieganiu po szlaku oraz chodzeniu po kamienistych nawierzchniach. Przykładem takiego rozwiązania są Salomon EXAMOTION GTX GORE-TEX oraz Adidas TERREX SKYCHASER SOLO 3, które łączą funkcjonalność z przyczepnością. Różne typy butów trekkingowych różnią się pod względem przydatności, poziomu ochrony stóp oraz charakterystyki przyczepności.

Jak dbać o buty po użyciu?

Kluczowe czynności pielęgnacyjne obejmują regularne suszenie w przewiewnym miejscu, unikanie ekspozycji na bezpośrednie światło słoneczne, czyszczenie miękką szczotką lub ściereczką oraz impregnację specjalnym preparatem co 3-6 miesięcy. Różne materiały wymagają odmiennej troski - buty ze skóry syntetycznej i naturalnej, nubuku oraz siateczki. Podeszwa Vibram XS TREK zapewnia doskonałą przyczepność i wytrzymałość zarówno na mokrych, jak i suchych nawierzchniach.

Czy półbuty są wystarczające na górskie szlaki?

Lekkie półbuty są niezastąpione podczas wędrówek po nisko położonych terenach oraz dla osób z lekkim plecakiem. Modele jak TSAVO Low Olive, TSAVO Low Black oraz SOIRA Low STX AW25 reprezentują tę kategorię. Wysokie buty trekkingowe są obowiązkowe na wyprawy w wysokie partie gór, zapewniając ochronę kostki i ścięgien oraz stabilizację przy obciążeniu. Doświadczeni podróżnicy w sprzyjających warunkach chodzą w półbutach nawet górami.